“Kim Yıktı Avusturya‑Macaristan İmparatorluğu’nu?”
Başka bir zaman diliminden kopup gelmiş biriymişçesine — “Neden hâlâ hâkim” sayılıyor bu imparatorluk, neden parçalanıp gitti?” diye soruyorum. Çünkü bu imparatorluğu yok eden sadece cephede mağlup olan birkaç ordu değil; uzun yılların kötü yönetimi, bastırılmış ulusların öfkesi, açlık, ihanete varan stratejik hatalar ve nihayetinde savaş, ama her şeyden önce iç çürüme idi. Bu yazıda, Avusturya‑Macaristan’ın çöküşünü yalnızca tarihsel bir sonuç değil, büyük bir trajedinin — bir imparatorluğun kendi içindeki çatlakların arasında ezilişinin — hikâyesi olarak ele alıyorum.
Çok uluslu imparatorluk, derin yaralar
Avusturya‑Macaristan, 1867’deki uzlaşmayla (Ausgleich) kurulduğunda, Alman‑Macar çekirdeği etrafında şekillenmiş bir “multi‑millet” devleti idi. Fakat bu çok kimlikli yapı, zamanla bir avantaj olmaktan çok derin bir çıkmaza dönüştü. Farklı etnik gruplar — Çekler, Slovaklar, Sırplar, Hırvatlar, Romanyalılar, Rutheniler ve daha niceleri — kendi kimliklerini korumak ya da devlet içindeki konumlarını iyileştirmek için uzun süredir bastırılmış taleplerde bulunuyordu. ([historytools.org][1])
Bu etnik çeşitlilik, eğer yönetilmiş olsaydı belki bir avantaj olabilirdi. Ama devlet bunu başaramadı. “Çift monarşi” sistemi Avusturya ve Macaristan’ı ayrı tutarken, diğer halkları arka planda bırakmaya çalıştı — ama bu strateji, onları memnun etmedi; tam tersine, kopma arzusunu körükledi.
İmparatorluğun altındaki ekonomik ve sosyal sorunlar da göz ardı edilemezdi: yoksulluk, ekonomik dengesizlik, işsizlik, sosyal huzursuzluk, merkezi otoriteye duyulan güvensizlik… Bu demokratik olmayan, adaletsiz yapı, devasa bir kararsızlık tohumu ekti. ([Küresel Tarih][2])
Savaş: Çatlakları derinleştiren ateş
1914’te suikastle başlayan olaylar silsilesi, I. Dünya Savaşı’nı tetikleyip imparatorluğu ateşe attı. Ama savaş, yalnızca bir kıvılcım değildi — aynı zamanda mevcut yapının iç çatlaklarına ölümcül darbeler vurdu. ([thesecondworldwar.org][3])
Savaşın ağır maliyeti, hem cephede hem evde çözücü oldu. Cephede ardı arkası kesilmeyen yenilgiler, ordunun moralini çökertti; evde ise blokajlar, gıda ve kaynak kıtlığı, halk arasında açlık ve isyan riskini büyüttü. ([Vikipedi][4])
Üstelik, ulusların kaderini yeniden tanımlayan dış baskılar ve fikirler de etkiliydi. Özellikle Woodrow Wilson’ın savaş sonrası kendi kaderini tayin hakkı vurgusu, etnik toplulukların bağımsızlık hayallerini meşrulaştırdı. Bu, imparatorluk içinde yankı buldu. ([1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia][5])
1918: Sonun resmi ilanı
Ekim–Kasım 1918’e gelindiğinde devrimci ruh, sokaklara taşmıştı. Ulusların bağımsızlık talepleri duyulmaya başlamış, askeri durum umutsuzlaşmış, halk isyan ve istikrarsızlığa kaymıştı. ([thesecondworldwar.org][3])
13 Kasım 1918’de hükümet yönetimden çekildi; aynı günlerde imparatorluk fiilen çökmüş, ardında sayısız yeni devlet ve bölünmüş coğrafya bırakmıştı. ([Encyclopedia Britannica][6])
Sonrasında uluslararası antlaşmalar — örneğin Saint‑Germain Antlaşması (1919) — imparatorluğun resmi sonunu mühürledi: sınırlar yeniden çizildi, yeni ulus devletler kuruldu, ekonomik sistem çöktü. ([Vikipedi][7])
Kim Yıktı Gerçekte?
1. İç çürüme ve etnik çatışma
Bu imparatorluk, birçok halkın hakkını inkar ederek uzun yıllar iktidarda kaldı. Fakat bastırılmış ulusların sabrı tükenmişti. Her biri kendi kimliğini, özgürlüğünü, kendi devletini istiyordu. Devlet bu talepleri görmezden gelip merkezi otoriteyi muhafaza etmeye çalıştı — ama bu, en zayıf yanıydı.
2. Ekonomik ve sosyal adaletsizlik
Ekonomik krizler, sınıfsal kutuplaşma, yoksulluk ve kaynak yetersizliği halkın devlete güvenini sarstı. Çok uluslu ama adil olmayan bir sistem, içinde bulunduğu baskının altında çökmeye mahkûmdı.
3. Savaş — son çivi
Savaş, imparatorluğun zaten zayıf olan yapısını öldürücü darbe ile vurdu. Aynı anda birçok cephede savaş, yetersiz kaynak, moral çöküşü… İmparatorluğun “çok uluslu ama güçlü” olduğu iddiası, savaş yorgunluğuyla paramparça oldu.
4. Dış baskılar ve ulusların uyanışıProvokatif Sonuç ve Sorular
Peki bu çöküş yalnızca bir tarihsel “zorunluluk” muydu? Ya devlet yöneticileri, halklarının kimliklerini bastırmak yerine onların taleplerine kulak verseydi, bu imparatorluk varlığını sürdürebilir miydi? Çok uluslu imparatorluklar neden her zaman çabuk dağılır? Günümüzde hâlâ çok uluslu devletlerin hayatta kalma şansı varsa, bu geçmişin dersleriyle mümkün olur mu?
Eğer bugün biz ulus-devlet anlayışı ile sınırlı bir tarih okumasında ısrar edersek — tarihsel büyük imparatorlukları yalnızca “eski çağların kalıntısı” olarak görürsek — bu bize geçmişin gerçek travmalarını ve çelişkilerini unutturma riski taşır.
Avusturya‑Macaristan’ın çöküşü, yalnızca bir devletin sonu değil; çok kimlikli, çok dilli, çok kültürlü bir toplumun dağılmasıydı. Bu, bir tercih değil — kaderdi. Ya biz bugün benzer çok kimlikli yapılara tolerans, adalet ve eşitlik sunmayı başarabiliriz; ya da tarihin acımasız tekrarını izlemekle yetiniriz.
[1]: “The Nationalist Powder Keg: How the Austro-Hungarian Empire‘s Demise …”
[2]: “Avusturya-Macaristan’ın Yıkımı – globhistory.org”
[3]: “Collapse of Austro-Hungary – thesecondworldwar.org”
[4]: “Dissolution of Austria-Hungary – Wikipedia”
[5]: “The Military Collapse of the Central Powers – 1914-1918-Online”
[6]: “World War I – Austria-Hungary, Collapse, Causes | Britannica”
[7]: “Treaty of Saint-Germain-en-Laye (1919)”